Rodzime złoża tego kamienia są unikatowe na skalę światową. Układające się na przemian ciemne i jasne smugi tworzą wzory o wyjątkowej urodzie. Chcąc poznać historię krzemienia pasiastego, trzeba cofnąć się aż o 155 milionów lat, do czasów, kiedy polskie ziemie były zalane wodami płytkiego i ciepłego morza. W miejscu, w którym dziś mieszczą się słynne kopalnie Krzemionek Opatowskich, znajdowała się zatoka. Przez tysiąclecia na jej dnie odkładały się osady wapienne, a w nich żyły skorupiaki. Drążyły one gniazda i tunele oraz nanosiły szczątki roślin, zmieniając tym odczyn wody i powodując wytrącanie się krzemionki. Tak z biegiem czasu powstawały krzemionkowe buły, które stopniowo tracąc wodę, twardniały.

PIERWSI OSADNICY

Mniej więcej w połowie VI wieku p.n.e. na okoliczne ziemie dotarli pierwsi rolnicy. Wysiewali kilka rodzajów zbóż oraz hodowali bydło, świnie, kozy i owce. Z czasem udomowili także konie. Do pracy w polu używali drewnianych motyk, później też radła. Z wełny i lnu tkali materiały potrzebne do szycia ubrań. Nauczyli się wytwarzać ceramikę, choć nie znali jeszcze koła garncarskiego. Potrafili obrabiać krzemień oraz obsydian. Z kamieni tworzyli gładzone topory bojowe, siekiery, noże i sierpy. O bogatym życiu duchowym ludności świadczą gliniane figurki związane z kultem urodzaju i płodności, a także obrządek pogrzebowy. Zmarłych nie palono, lecz chowano w ziemi wraz z darami grobowymi, niekiedy usypując kurhany lub wznosząc ogromne kamienno-ziemne konstrukcje (grobowce megalityczne).

GÓRNICZY TRUD

Prahistoryczne kopalnie w Krzemionkach położone są na tzw. polu górniczym, które obejmuje obszar ok. 78,5 hektara. Szacuje się, że liczba kopalń przekracza tu 4 tys. Wśród nich są proste kopalnie jamowe głębokie do dwóch metrów, ale są i takie o głębokości dziewięciu metrów, natomiast powierzchnia znajdujących się pod ziemią wyrobisk sięga nawet kilkuset metrów kwadratowych. Wydobyciem i obróbką krzemienia zajmowały się specjalne grupy górników i krzemieniarzy. Warunki pracy były trudne – pracowano, klęcząc lub leżąc, a w korytarzach panowały niska temperatura i wysoka wilgotność. Mrok rozświetlały łuczywa ze smolnego drewna. Używano kilofów z kamienia, krzemienia i poroża. Stosowano także drewniane narzędzia. Załoga składała się z kilku lub kilkunastu osób, które drążyły tunele, wydobywały surowiec na powierzchnię, a następnie na miejscu go obrabiały. Krzemień był przedmiotem handlu i eksportowano go na odległość nawet 660 kilometrów.

MUZEUM ARCHEOLOGICZNE I REZERWAT „KRZEMIONKI”

Obecnie w Europie znanych jest ponad 250 kopalń krzemionkowych z epoki kamienia oraz brązu, z czego ponad 20 znajduje się w Polsce. Pole górnicze w Krzemionkach zostało odkryte w 1922 roku. Do dziś jest jednym z najważniejszych prahistorycznych zabytków Europy Środkowej. Nic więc dziwnego, że już w latach 20. ubiegłego wieku zaczęto mówić o potrzebie stworzenia w tym miejscu muzeum. Koncepcja odżyła 30 lat później. Początki jej realizacji były skromne. Dzięki pracom archeologicznym i konserwatorskim udało się pozyskać kolekcję zabytków, które eksponowano na niewielkiej wystawie. Dzisiaj rezerwat „Krzemionki” to świetnie przygotowana i jedyna taka na świecie podziemna trasa turystyczna oraz interesujące wystawy dotyczące neolitycznego górnictwa i osiedlania się pradziejowych górników. Doskonała panorama obejmująca pole górnicze roztacza się z pomostu widokowego. Muzeum kontynuuje badania nad kopalniami krzemienia i osadnictwem. Prowadzi też prace archeologiczne na terenie Wyżyny Sandomierskiej. W zrekonstruowanej prahistorycznej osadzie organizowane są lekcje muzealne oraz warsztaty archeologiczne. Zarządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 roku „Krzemionki – Kopalnie Neolityczne” zostały uznane za pomnik historii, a rok później utworzono tu rezerwat przyrody.

OPTYMIZM ZAKLĘTY W KAMIENIU

Krzemień pasiasty jest bardzo wdzięcznym materiałem do obróbki, a jego unikatowe piękno oraz właściwości sprawiają, że turyści chętnie zaopatrują się w krzemienną biżuterię, która dzięki naprzemiennym ciemnym i jasnym smugom zyskuje niepowtarzalne wzory. Ezoterycy twierdzą, że kamień ten ma cechy magiczne: chroni przez złem, oczyszcza i wycisza, usuwa zmęczenie i napełnia dobrą energią. Nic więc dziwnego, że w okolicy działa wiele galerii, pracowni i warsztatów jubilerskich, w których można zaopatrzyć się w wyjątkowe pamiątki z pobytu w tym miejscu. 6 lipca 2019 roku Krzemionkowski Region Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia Pasiastego został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Obejmuje on „Borownię” i „Koryciznę” – kopalnie krzemienia pasiastego w Krzemionkach – oraz neolityczną osadę na wzgórzu Gawroniec w Ćmielowie.

Z W I E D Z A N I E

• Muzeum Archeologiczne i Rezerwat „Krzemionki” znajdują się osiem kilometrów na północny-wschód od Ostrowca Świętokrzyskiego.
• Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem po wyznaczonej trasie. Samowolne wchodzenie na teren zabytkowego pola górniczego jest zabronione.
• Na terenie rezerwatu obowiązuje zakaz zbierania skał i zrywania roślin.
• W podziemiach kopalni panuje temperatura 7–9˚C, warto więc zabrać cieplejsze okrycie.
• Podziemia nie są przystosowane do zwiedzania przez osoby z niepełnosprawnościami.
• Ostatnie zwiedzanie rozpoczyna się godzinę przed zamknięciem muzeum, które latem następuje o 18.