W wiekach średnich zamek w Malborku był jedną z najpotężniejszych twierdz w Europie – dziś to najbardziej imponująca budowla tego typu na Starym Kontynencie. Zajmuje powierzchnię blisko 21 hektarów, co czyni go największym na świecie gotyckim zespołem zamkowym. Od 1309 roku był siedzibą wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego i stolicą jednego z najbogatszych państw europejskich. W 1997 roku kompleks został wpisany na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

MNISI I RYCERZE

W czasach, gdy organizowano krucjaty do Ziemi Świętej, powstawały zakony rycerskie, których zadaniem była opieka nad pielgrzymami. Do największych tego typu konwentów należeli joannici, templariusze oraz zakon krzyżacki. Pełna nazwa tego ostatniego zgromadzenia brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Powstało ono podczas trzeciej wyprawy krzyżowej, w 1191 roku. Początkowo było to bractwo szpitalników (opiekujące się chorymi i rannymi pielgrzymami), które później przekształciło się w zakon rycerski. Najważniejszą postacią był wielki mistrz, wyznaczany spośród braci zakonnych przez kapitułę generalną, w której skład wchodzili wyłącznie bracia wybrani spośród pełnoprawnych członków zakonu. Kapituła wybierała także najważniejszych dostojników, stanowiących radę wielkiego mistrza.

MARZENIE WIELKIEGO MISTRZA

Jednym z najważniejszych w historii przełożonych zakonu był Hermann von Salza. W trakcie trzydziestu lat swoich rządów (1209–1239) dążył do utworzenia państwa zakonnego, które podlegałoby tylko papieżowi. Początkowo jego wzrok padł na teren Siedmiogrodu, jednak ta próba się nie powiodła. Zainteresował się więc obszarami zamieszkiwanymi przez plemiona pogańskich Prusów. Książę Konrad Mazowiecki, w zamian za obietnicę ochrony granic przed tym wojowniczym ludem, ofiarował Krzyżakom ziemię chełmińską. Rycerze zakonni wykorzystali sposobność, by się osiedlić i rozpocząć podbój ziem pruskich.

TRUDNE SĄSIEDZTWO

Gdy ziemie te znalazły się w rękach Krzyżaków, wielcy mistrzowie nie spoczęli na laurach, lecz dążyli do opanowania obszarów Pomorza Gdańskiego i połączenia się z Brandenburgią. Początkowo zdobywali ziemie drogą darowizn i kupna, ale po 1300 roku podejmowali już działania zbrojne, co powodowało konflikty z Królestwem Polskim. 15 lipca 1410 roku rozegrała się jedna z największych bitew średniowiecznej Europy. Na polach pod Grunwaldem wojska polsko-litewskie pokonały siły krzyżackie, jednak dopiero kolejna wojna, tzw. trzynastoletnia (1454–1466), zaowocowała klęską potęgi Krzyżaków. Ostateczny kres państwa krzyżackiego wyznacza 1525 rok, kiedy na Rynku Głównym w Krakowie wielki mistrz Albrecht Hohenzollern złożył hołd lenny królowi Polski, Zygmuntowi Staremu. Zakon zdołał przetrwać i istnieje do dzisiaj. Od XIX wieku działa jako zgromadzenie szpitalne, a nie rycerskie. Jego siedziba znajduje się w Wiedniu.

CZASY ŚWIETNOŚCI

W 1309 roku wielki mistrz Siegfried von Feuchtwangen podjął decyzję o przeniesieniu swego urzędu do Malborka, rozpoczynając tym samym trwającą blisko czterdzieści lat przebudowę komturskiego zamku w potężną twierdzę. Przystosowano go do funkcji klasztornej, natomiast dawne podzamcze przekształcono w Zamek Średni przeznaczony dla gości – rycerzy z Europy Zachodniej. W XIV i pierwszej połowie XV wieku powstał Zamek Niski (przedzamcze). Umieszczono tu m.in. wielką zbrojownię (tzw. karwan), spichlerze, ludwisarnię, browar i stajnie. Warownię otoczyły fosy i mury z licznymi wieżami, połączone z umocnieniami obronnymi miasta.

BURZLIWE LOSY

W czasie wojny trzynastoletniej zamek przeszedł w ręce wojsk polskich – urządzono tu koszary – jednak stale brakowało środków na jego utrzymanie. W 1772 roku, po pierwszym rozbiorze Polski, Malbork został zajęty przez wojska pruskie. Rozbudowano wówczas koszary, urządzono salę musztry konnej, przędzalnię bawełny, mieszkania dla tkaczy i szyprów rzecznych. Na terenie Zamku Wysokiego powstały wojskowe magazyny. Zamurowano średniowieczne otwory okienne i wykuto inne, wyburzono pozostałości gotyckich sklepień i ścian wewnętrznych. Sytuacja zmieniła się diametralnie w 1816 roku, kiedy to powołano Zarząd Odbudowy Zamku w Malborku. Prace przywracające świetność budowli ukończono ponad sto lat później. Działające w okresie międzywojennym muzeum przybliżało zwiedzającym styl życia braci zakonnych i sposób funkcjonowania średniowiecznego klasztoru. Zgromadzono w nim cenne kolekcje militariów, numizmatów, dokumentów, zabytków archeologicznych oraz rzeźby gotyckiej. Niestety zamek i miasto Malbork mocno ucierpiały podczas II wojny światowej (zniszczeniu uległo 80 procent zabudowy), a większa część zbiorów została bezpowrotnie utracona.

ATRAKCJE MUZEUM ZAMKOWEGO

W 1961 roku rozpoczęło działalność nowo powstałe Muzeum Zamkowe. Po zawierusze wojennej i powojennej ocalały jedynie detale architektoniczne oraz nieliczne przykłady rzeźby średniowiecznej i neogotyckich mebli. Dziś jednak ponownie można tu zobaczyć cenne zbiory, na przykład interesującą kolekcję numizmatów, dawnych militariów czy
wyjątkowy zbiór artystycznych wyrobów z bursztynu. Choć zamek sam w sobie jest nie lada gratką, w muzeum przygotowywane są także dodatkowe atrakcje. Wieczorami w odległą przeszłość przenoszą zwiedzających nastrojowe spektakle „Światło i dźwięk”. Co roku, w połowie lipca, odbywa się tu jedna z największych historycznych imprez plenerowych w Europie: Oblężenie Malborka. Znajdzie się także coś ciekawego dla artystów i grafików, bowiem organizowane jest tutaj Międzynarodowe Biennale Ekslibrisu Współczesnego.

ZWIEDZANIE

Wycieczka po zamku trwa około 3,5 godziny. Zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem (grupy wyruszają co 30 minut) bądź z audioprzewodnikiem. Na terenie zamku są windy oraz toalety dla osób z niepełnosprawnościami, lecz architektura tego obiektu sprawia, że dostęp do niektórych miejsc może być utrudniony.