Mikołaj Kopernik, bo o nim mowa, przyszedł na świat 19 lutego 1473 roku. Do dziś przy ulicy nazwanej jego imieniem stoi wzniesiony z czer­wonej cegły, w stylu gotyckim, dom rodzinny Koperników. Budynek w 1973 roku został prze­kształcony w muzeum. Małego Mikołaja ochrzczono w katedrze świętojańskiej (kościół św. Janów). Można tu zobaczyć pamiątkową tablicę z końca XVI wieku i marmurowe popier­sie z XVIII stulecia. Będąc w okolicy, warto także zerknąć na najbardziej znany portret astronoma z 1585 roku (obecnie eksponowany w ratuszu) i odwiedzić jego pomnik na Rynku Staromiejskim.

LATA NAUKI

Młody Kopernik rozpoczął naukę w szkole przy kościele św. Janów. Następnie stu­diował na Wydziale Sztuk Wyzwolonych w Akademii Krakowskiej. W 1496 roku wyje­chał do Padwy, by na tamtejszej uczelni zgłębiać astronomię, a od 1501 roku także prawo i medycynę. Dwa lata później, uzy­skawszy doktorat z prawa kanonicznego, Kopernik wrócił na Warmię, lecz nigdy już nie zamieszkał na stałe w rodzinnym mie­ście. Początkowo był sekretarzem i lekarzem przybocznym swego wuja, biskupa warmiń­skiego. Po 1510 roku został kanclerzem kapi­tuły oraz kanonikiem, osiadł we Fromborku, gdzie prowadził swoje obserwacje i badania astronomiczne. Tam też w 1543 roku zmarł.

ODKRYCIE, KTÓRE  WSTRZĄSNĘŁO ŚWIATEM

Do największych z wielu osiągnięć Kopernika należy rozwinięcie koncepcji heliocentrycz­nej (znanej już w starożytnej Grecji), któ­rej poświęcił swoją pracę „O obrotach sfer niebieskich”, która wywołała prawdziwą rewo­lucję w świecie nauki. W swym dziele, spisanym w latach 1515–1530 we Fromborku, Kopernik dowodzi, że Ziemia obraca się dookoła wła­snej osi i wraz z innymi planetami krąży wokół Słońca. Dzieło wydrukowano w Norymberdze, w roku śmierci astronoma (1543), z podpisem Nicolai Copernici Torinensis (Mikołaj Kopernik Toruńczyk). Początkowo poglądy Kopernika przyjęto krytycznie, godziły bowiem w ustalony obraz świata. Od przełomu XVI i XVII stulecia zyskiwały jednak coraz więcej zwolenników. Tradycje naukowe wielkiego uczonego są kon­tynuowane w jego rodzinnym mieście. Działa tu Uniwersytet Mikołaja Kopernika oraz obser­watorium astronomiczne z jednym z najwięk­szych na świecie radioteleskopów.

RELIKTY WIEKÓW ŚREDNICH I MEBLE TORUŃSKIE

Toruń ma jednak do zaoferowania nie tylko pamiątki po sławnym uczonym. Wspaniale zachowane są tu liczne przykłady architek­tury gotyckiej (Średniowieczny Zespół Miejski znajduje się na liście światowego dziedzic­twa UNESCO), podobnie jak średniowieczne witraże – największy zbiór w Polsce zgroma­dzono w Galerii Sztuki Gotyckiej w Ratuszu Staromiejskim. Fragmenty oryginalnych witraży gotyckich znajdziemy także w prezbi­terium katedry świętojańskiej. Warto wie­dzieć, że należący do państwa krzyżackiego Toruń był jednym z ważniejszych ośrodków witrażownictwa.
W mieście zachowało się zaskakująco wiele malowideł ściennych i stropowych. Odnaj­dziemy je nie tylko w kościołach, lecz także w dawnych kamienicach, w których dziś mieszczą się np. sklepy oraz banki. Polichromie, datowane od wieków średnich po renesans i manieryzm, świadczą o wysokim kunszcie artystycznym toruńskich twórców i dużych możliwościach finansowych tutejszych mecenasów sztuki. Równie wysoki poziom reprezentowało stolarstwo artystyczne. Choć intarsja znana była w mieście od 2. połowy XVI wieku, jej rozkwit przypadł na wiek XVIII, stając się najważniejszą techniką zdobni­czą w lokalnym stolarstwie. Zdobiono nią szafki, szafy, skrzynki, drzwi, portale i boazerie. Intarsjowane drzwi wraz z portalami znajdują się w kościele Ducha Świętego. Będąc w Toruniu, trzeba też zajrzeć do kamienicy dawnej Apteki Królewskiej i pałacu Meissnera. Bogatą kolekcję mebli toruńskich można podziwiać w głównym oddziale Muzeum Okręgowego, mieszczącym się w Ratuszu Staromiejskim.

BLASK KRUSZCU I KLEJNOTÓW

W Ratuszu można obejrzeć również kolekcję biżuterii z XVI i XVII wieku. Słynny skarb ze Skrwilna (miejscowość leżąca około 80 km na wschód od Torunia) został odkryty w 1961 roku, podczas prowadzonych tam prac archeologicznych. Składają się na niego eksponaty wykonane ze srebra, złoconego srebra oraz złota pochodzące z toruńskich i brodnickich warsztatów.
Niektóre ozdobiono emalią, rubinami i diamentami. Są to zarówno przedmioty użytkowe (nożyczki do przycinania knotów, łyżki, guziki, misa z dzbanem, kufel), jak i ozdoby (bogato zdobiony wisiorek syreny, bransolety, łańcuchy, pierścienie, perły). Na wystawie można podzi­wiać także przedmioty wchodzące w skład skromniejszego skarbu z Nieszawy.

DZIEWIĘTNASTOWIECZNY BASTION

Jedną z najbardziej charakterystycznych atrakcji i niezwykle cennym zabytkiem militarnym miasta jest Twierdza Toruń. Tworzy ją ponad 150 obiektów, w tym 15 dużych fortów oddzielo­nych fosą. Tradycje obronne Torunia sięgają XIII wieku, kiedy to miasto opasała podwójna linia wznoszących się nad fosą ceglanych murów obronnych z bramami, basztami i barbakanami. W XVII wieku wokół miasta wzniesiono umocnienia bastionowe. Konieczność budowy XIX-wiecznej twierdzy fortowej wyznaczył kongres wiedeński (1815), po którym Toruń znalazł się w granicach Prus. Granica prusko-rosyjska położona była zaledwie 10 kilometrów od Torunia, powstała więc potrzeba ochrony wschodnich terenów Królestwa Prus. Obiekty obronne oto­czyły miasto dwoma pierścieniami: wewnętrznym i zewnętrznym. Dzisiaj tworzą jeden z naj­większych, a na pewno najlepiej zachowany pierścieniowy zespół obronny w Europie.


C Z Y W I E S Z , Ż E …

Już w początkach XIX wieku próbowano odnaleźć w katedrze we Fromborku grób Kopernika. Potem próby te podejmowano jeszcze kilkukrotnie. Wreszcie, w sierpniu 2004 roku, prace badawcze rozpoczął zespół profesora Jerzego Gąssowskiego z Instytutu Antropologii i Archeologii Wyższej Szkoły Humanistycznej w Pułtusku. Odkryto między innymi szczątki mężczyzny w wieku 60–70 lat. Czaszkę poddano badaniom antropologicznym oraz rekonstrukcji twarzy, a następnie zestawiono z istniejącymi portretami Kopernika. Podobieństwo było uderzające! Ostatecznie wątpliwości rozwiano dzięki badaniom DNA. Porównano materiał pobrany z kości z materiałem pochodzącym z włosów znalezionych pośród ksiąg astronoma. Okazało się, że należą do tej samej osoby. Miejsce pochówku naukowca zostało odnalezione.