Kaligrafia, czyli sztuka pięknego pisania odręcznego, znana jest w wielu krajach na świecie. Najczęściej kojarzona jest z Chinami, ponieważ to właśnie tam, jak się uważa, powstała, a jej szczytowe osiągnięcia datuje się na czasy dynastii Jin i Tang. Rozwijała się jednak również m.in. w Japonii, Indiach, Tybecie i krajach europejskich.

Początki pięknego pisania

W Indiach kaligrafia służyła pierwotnie do zapisywania świętych tekstów. W odniesieniu do Azji Wschodniej jej początki upatruje się w piktogramach i ideogramach wykonywanych na powierzchniach jadeitów i kości. Choć w tamtym rejonie kaligrafia była i jest wysoko ceniona jako forma sztuki, czasami przewyższając inne sposoby artystycznego wyrazu, takie jak malarstwo i rzeźba, to prawdopodobnie najbardziej znana jest europejska jej odsłona. Chociaż kaligrafia istnieje od około trzech tysięcy lat, słowo to zaczęło być używane dopiero po wprowadzeniu druku w Europie. Angielskie calligraphy pochodzi od greckich słów kallos (piękno) i graphein (pisać). Pierwsze użycie tego słowa datuje się na 1613 rok, bo wtedy właśnie stworzono wyraźne rozróżnienie między pismem zwykłym, odręcznym, a bardziej skomplikowanymi jego formami. Można by przypuszczać, że druk położył kres tradycji ręcznego zapisywania książek. Jednak takie publikacje, jak partytury, notacje naukowe i inne specjalistyczne dzieła, były tworzone odręcznie jeszcze w XIX wieku, a dziś sztuki pięknego pisania możemy się nauczyć w szkołach zakładanych przez jej pasjonatów.

Przez wieki

Najdawniejsi kaligrafowie używali do stawiania liter pędzla i atramentu. Korpus narzędzia wykonany był z bambusa lub innych materiałów, takich jak kość słoniowa, srebro, czerwone drewno sandałowe czy jadeit. Włosie pozyskiwano zwykle z sierści łasicy syberyjskiej, myszy, wilka, świni, kozy, a nawet z ludzkich włosów. W kulturze zachodniej kaligrafia stała się dość popularna wraz z upowszechnianiem się umiejętności czytania i pisania oraz stosowaniem alfabetów pochodzących z greki i łaciny. Była kunsztowna, świadczyła o wyższej edukacji, a umiejętność jej tworzenia określała także status społeczny.

W XIX wieku druk i pismo odręczne zaczęły wpływać na siebie nawzajem. Co ciekawe, kaligrafię zaczęto stosować w reklamie – specjalnie na jej potrzeby projektowano nowe kroje pisma. Tak dobrze nam znane różne fonty z edytorów tekstowych i graficznych to młodsi bracia tych wtedy niepowtarzalnych czcionek, które tworzone były ręcznie.

W Polsce złoty okres kaligrafii przypadł na początek XX wieku – była to wówczas sztuka popularna, ceniona wszechobecna. W szkołach uczono jej w ramach lekcji języka polskiego, a najpopularniejszą używaną książką był „Podręcznik do nauki kaligrafii dla użytku szkolnego i domowego” Józefa Czerneckiego, Józefa Szablowskiego i Stefana Tatucha. Styl, który ćwiczono w tamtym okresie, przypominał krój Copperplate (tzw. angielska kursywa) i charakteryzował się pochyleniem oraz liniami o zróżnicowanej grubości. Z czasem w szkołach zabrakło miejsca na tę dziedzinę sztuki, wypartą przez rozwój druku, a kaligrafia zyskała status artystycznego hobby dla zainteresowanych.

Niektórych może zaskoczyć fakt, że mniej więcej do 1960 roku kaligrafia wchodziła w zakres nauczania początkowego, a celem jej ćwiczenia było doskonalenie pisma odręcznego. W polskich szkołach uczono tej sztuki, by kształtować u uczniów charakter i cierpliwość, poprawić koordynację oczu i rąk oraz stymulować pracę mózgu.

Tradycja i nowoczesność

Tradycyjne style kaligrafii powstawały przez wieki. W efekcie każda litera miała określoną wysokość, kąt, wymiar, a nawet narzędzie potrzebne do jej zapisania.

Współcześnie artysta może sobie pozwolić na zdecydowanie więcej swobody i bawić się, tworząc własne, niepowtarzalne kształty pisma, przy wykorzystaniu szerokiego wachlarza środków. Do dyspozycji są chociażby farby, najróżniejsze typy flamastrów i markerów. Choć jednak dzisiejsza sztuka pięknego pisania jest bardziej otwarta na artystyczne interpretacje, nie wystarczy ładnie pisać, by kaligrafować. Twórców nadal obowiązuje zestaw zasad, bez których przestrzegania ich dzieła to po prostu piękne litery. Pióro czy inne narzędzie w trakcie pisania musi utrzymywać stały kąt, stalówka ma być płynnie prowadzona – nie wolno jej dociskać, a linie powinny być do siebie równoległe, oczywiście wyjątkami są krzywe i ozdobniki. Zasady różnią się dość znacząco między tym, co rozumiemy jako kaligrafię tradycyjną, a jej współczesną formą. Zwykle do jej tworzenia używało się pióra ze spiczastą stalówką. Obecnie forma to więcej wolności i zabawy. Proporcje mogą się zmieniać w zależności od stylu artysty, pojawia się wiele kolorów, a do tworzenia liter używa się piór pędzelkowych, markerów, a nawet nowych technologii, takich jak graficzne tablety.

Nauka pięknego pisania

W dzisiejszych czasach coraz więcej osób dostrzega i docenia pismo ręczne. Kunszt kaligrafii zyskał na wartości i także w Polsce istnieją szkoły, w których – pod okiem ekspertów – możemy zgłębiać jej tajniki. Również internet pełen jest lekcji w formie wideo i wirtualnych poradników na temat kaligraficznych narzędzi i sposobów tworzenia liter. O stylach przeczytamy na blogach miłośników pięknego pisma, co z pewnością zainspiruje nas do własnych eksperymentów. Jednak by móc określić siebie mianem kaligrafa, niezbędne będzie wsparcie ekspertów, znających tradycyjne zasady i współczesne od nich odstępstwa.

Szkoły kaligrafii w Polsce

1. HELLO calligraphy

Poznańska Otwarta Pracownia HELLO calligraphy to miejsce wyjątkowe, pierwsze tego typu w Polsce. Przez cały rok odbywają się tutaj warsztaty z kaligrafii współczesnej , prowadzone przez uznanych twórców, a przede wszystkim przez Małgosię Małecką, założycielkę pracowni. . Artystka bezustannie odkrywa nowe techniki, którymi w nietuzinkowy sposób dzieli się z pasjonatami tej dziedziny. Reprezentuje nowoczesne podejście do sztuki liternictwa, a do współpracy zapraszają ją największe marki odzieżowe i biżuteryjne oraz magazyny poświęcone modzie. Spotkaniom z papierem i literami towarzyszą fascynujące opowieści o bogactwie technik pięknego pisania.

kaligrafia.edu.pl

2. Krakowska Szkoła Kaligrafii, Iluminatorstwa i Dziedzin Pokrewnych

Ta założona w Krakowie szkoła na pierwszym miejscu stawia słowo pisane. Oferowane tu kursy mają umożliwić stworzenie manuskryptu – w ich efekcie słuchacze mogą samodzielnie wykonać księgę, od liternictwa poprzez iluminację po oprawę. Semestralne warsztaty rozpoczynają się w marcu i październiku, szkoła prowadzi również zajęcia sobotnie i Letnią Akademię Kaligrafii, a także rekolekcje z kaligrafią w hebdowskim klasztorze. Szkoła regularnie organizuje wydarzenia, warsztaty i lekcje także w Warszawie, Łodzi, Lublinie i Wrocławiu.

kaligrafia.edu.pl

3. Littera Nova – Szkoła Kaligrafii

Również zlokalizowana w Krakowie, prowadzona jest przez Fundację Sztuka Kaligrafii. Oferuje wiele zajęć, m.in. kreślenia liter w stylu vintage czy odbywający się w poniedziałki kurs podstawowy. Jej działalność to także lekcje indywidualne, plenery pełne inspirujących warsztatów, a nawet podróże śladami twórców tej sztuki. Fundacja wydała również przedruk wspomnianego wcześniej podręcznika do kaligrafii Józefa Czerneckiego, Józefa Szablowskiego i Stefana Tatucha. Szkoła posiada pracownie w Warszawie i we Wrocławiu, ale ze względu na oferowane podróże z kaligrafią w tle jej działalność obejmuje w zasadzie cały kraj.

szkolakaligrafii.pl

4. Calligrafun

Calligrafun to strona internetowa, na której możemy zaopatrzyć się we wszystko to, co jest niezbędne do odręcznego tworzenia pięknych liter. To także świetne źródło wiedzy o najróżniejszych, organizowanych w całej Polsce warsztatach kaligrafii. Znajdziemy tu kursy jednodniowe, weekendowe, tygodniowe, a także szczegóły cyklicznych wydarzeń i spotkań pasjonatów kaligrafowania. Najbliższe z nich to gdyńskie cykle weekendowe oraz katowickie i poznańskie spotkania tematyczne o szerokim zakresie.

calligrafun.com