Był 8 czerwca 1985 roku. Robotnicy wykonujący prace rozbiórkowe na Starym Mieście w Środzie Śląskiej dotarli do poziomu piwnic. Koparka rozbiła znajdujący się w ziemi gliniany dzban, wysypując srebrne grosze z połowy XIV wieku. Chociaż monety dość szybko trafiły do Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu, nie przebadano dokładnie miejsca znaleziska. A jak się okazało, był to dopiero początek niezwykłych odkryć.

Złoto na placu budowy

Pod koniec maja 1988 roku, podczas dalszych prac budowlanych, wydobyto złote i srebrne monety wraz ze skorupami naczyń, w których kiedyś je przechowywano. Ponieważ od dłuższego czasu gruz z miejsca znaleziska wywożono na podmiejskie wysypisko, znalazło się wielu chętnych poszukiwaczy amatorów, którzy przetrząsnęli to miejsce, znajdując dalsze monety. Pojawiły się także pogłoski o odnalezieniu złotych ozdób, które trafiły do rąk przypadkowych osób. Ponowne zgromadzenie tak rozproszonych przedmiotów okazało się nie lada wyzwaniem. W pewnym stopniu udało się tego dokonać, a to dzięki skutecznym działaniom milicji oraz ogłoszeniu przez ówczesnego ministra kultury i sztuki abolicji dla poszukiwaczy. Wojewódzki konserwator zabytków zorganizował skup elementów skarbu średzkiego. Znalazcom zaproponowano wynagrodzenie w wysokości trzykrotnej wartości rynkowej znalezionego kruszcu. Akcję odzyskiwania poszczególnych przedmiotów kontynuowano jeszcze w 1996 oraz 2005 roku.

Skarb Tysiąclecia

Znalezisko stało się sensacją i okrzyknięto je Skarbem Tysiąclecia. Jak wskazują najmłodsze znalezione monety, skarb zgromadzono ok. połowy XIV wieku, choć zawiera on także starsze, nawet XII-wieczne przedmioty. Składa się z 11 kunsztownie wykonanych średniowiecznych zabytków będących arcydziełami sztuki złotniczej. W jego skład wchodzą: korona kobieca, duża ozdobna zapona z kameą, dwie pary półksiężycowatych zawieszek, kolista zapinka z figurą ptaka, trzy pierścienie oraz złota taśma. Wliczyć trzeba tu także 7734 srebrne monety oraz 39 złotych. Niewątpliwie najwięcej emocji budzi złota korona, złożona z 10 segmentów zwieńczonych kwiatonami i figurkami orłów. Trudno też oderwać wzrok od przepięknej kolistej zapony z kameą z chalcedonu z wizerunkiem orła. Otaczają ją granaty, szmaragdy i perły. Ten wyjątkowy klejnot powstał w 2. połowie XIII wieku we Włoszech i służył do spinania szat koronacyjnych. Interesujący jest także pierścień z rytem księżyca i pięcioramiennej gwiazdy. Podobne znaleziska znamy ze skarbów XIV-wiecznych związanych z gminami żydowskimi. Przedstawione na pierścieniu znaki łączą się z żydowskim kalendarzem lunarnym, gdy na początku nowego miesiąca na niebie pojawiał się sierp Księżyca wraz z planetą Wenus. Takie pierścienie nosiły zapewne osoby pełniące w gminach ważne funkcje.

Czeskie precjoza

Od 1335 roku Śląsk należał do Korony Czeskiej, zatem klejnoty ze skarbu średzkiego wiąże się z Luksemburgami. Z zachowanych dokumentów wiadomo, że średzcy Żydzi dbali o dobre stosunki z dworem w Pradze, uzyskując od króla przywileje i gwarancje bezpieczeństwa w zamian za wsparcie finansowe. Karol IV często zaciągał u kupców pożyczki, gdyż stale potrzebował środków do walk politycznych i starań o tytuł cesarski. W tych transakcjach czasami pośredniczył biskup Jan ze Środy. Przywoził on także z podróży do Włoch klejnoty dla władcy. Warto przypomnieć, że skarb znaleziono w części miasta dawniej zamieszkanej przez społeczność żydowską. Nasuwa to przypuszczenie, że kosztowności były bankowym depozytem, zastawem z królewskiego skarbca. Natomiast konieczność ukrycia kosztowności wiązała się zapewne z prześladowaniami Żydów (w 1349 roku był pogrom we Wrocławiu, zaś w 1362 roku w Środzie na skutek oskarżeń o trucicielstwo zlikwidowano całą gminę żydowską).

Ślubna korona

Korona średzka powstała w jednym z paryskich lub sycylijskich warsztatów na początku XIV wieku. Subtelna, kobieca, jest przedmiotem wyjątkowym, a zarazem najpiękniejszym klejnotem wchodzącym w skład skarbu. Poszczególne segmenty, zwieńczone orłami i kwiatonami, zdobione są emalią, perłami, drogimi kamieniami i… zielonym szkłem. Przywrócono jej dawny blask, poddając starannej konserwacji i rekonstrukcji. Korona jest lekka, nieduża (średnica wewnętrzna to 16 cm, zewnętrzna – 21 cm), jedyna w swoim rodzaju – nie znajdujemy podobnego klejnotu w Europie. Nasuwa się oczywiście pytanie: kim była tajemnicza właścicielka? Widoczne ślady dawnych napraw są niezbitym dowodem, że był okres, kiedy ozdoby często używano. Natomiast pierścienie trzymane przez wieńczące koronę figurki orłów – symbol dobrej wróżby – wskazują, iż był to najpewniej klejnot ślubny. Potwierdza to motyw kwiatonów, przywodzący na myśl wieńce weselne, oraz symbolika barw zdobiących go kamieni. Przyjmując, że skarb należał do Luksemburgów, jego ostatnią właścicielką była zapewne pierwsza żona Karola IV, Blanka de Valois, która zmarła w 1348 roku.

W muzealnej gablocie

Znalezisko ze Środy Śląskiej to jeden z najcenniejszych skarbów odkrytych w Europie w XX wieku. Niestety wydaje się, że nie wszystkie jego części zostały odnalezione. Te, które udało się ocalić, trafiły do zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Muzeum (przy wsparciu finansowym Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego) zainicjowało nawet specjalny projekt badawczy – przeprowadzono rozmaite analizy fizykochemiczne, prace dokumentacyjne, konserwatorskie i rekonstruktorskie. Chociaż mijają lata, to niezwykłe znalezisko nadal budzi wiele emocji i przyciąga rzesze ciekawskich. Skarb Średzki przez trzy ostatnie miesiące w roku prezentowany jest w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, natomiast przez pozostałą część roku można go oglądać w Muzeum Regionalnym w Środzie Śląskiej. Przez trzy ostatnie miesiące roku można je podziwiać na wystawie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.

The Splendour of the Crown Jewels

When one of Europe’s most valued treasures was discovered during construction work in Środa Śląska it became a real sensation!

June 8, 1985, workers carrying out demolition work in the Old Town in Środa Śląska reached the cellars where a great quantity of mid-14th century silver pennies poured out from a clay pitcher accidentally smashed by a mechanical digger. And although the coins made their way to the Archaeological Museum in Wrocław fairly quickly, the location of the excavation was not investigated thoroughly straight away. As it turned out, however, the pot of coins was only the beginning of some rather extraordinary discoveries.

Gold at the Construction Site

During further construction work carried out at the end of May 1988, gold and silver coins were excavated along with the remains of the vessels they were once stored in. As the rubble from the site was regularly disposed of at a suburban tip over a period of time, many amateurs searched this site in the hope of finding more coins. There were even rumours of some people finding precious gold ornaments. Recovering all these scattered treasures turned out to be quite a challenge. Luckily it was successful (to some extent at least!), thanks to the effective help received from the police and the announcement made by the then Minister of Art and Culture to restrict the treasure hunting. The provincial conservator of monuments organized the purchase of the missing treasure. The amateur hunters were offered remuneration at an amount three times the market value of the pieces they had found. Recovering the individual objects continued in 1996 and 2005.

Treasure of the Millennium

The discovery became an absolute sensation and was hailed as the treasure of the millennium. As the most recent of the coins found indicate, the treasure was put together around the mid-fourteenth century, although it also contains older items, even dating back to the 12th century. It consists of 11 exquisitely crafted medieval relics, true masterpieces of goldsmithing, including a queen’s crown, a large decorative clasp with a cameo, two pairs of crescent-shaped pendants, a circular clasp with a bird figure, three rings and a gold ribbon. Also to be included are the 7,734 silver coins and 39 gold ones. Undoubtedly, the most exciting piece is the gold crown, consisting of 10 segments topped with flowers and figurines of eagles. There is also the beautiful circular pendant with a chalcedony cameo with an representation of an eagle. It is surrounded by garnets, emeralds and pearls. This unique gem, used to fasten the coronation garments,comes from Italy and dates back to the second half of the 13th century. The ring with an engraving of the moon and a five-pointed star is also interesting. There were similar 14th century treasures found in areas of Jewish communities. In fact, the signs depicted on the ring represent elements from the Jewish lunar calendar when a crescent moon appears in the sky with the planet Venus at the beginning of a new month. These rings were probably worn by people performing important functions in the communities.

Czech Treasure

From 1335, Silesia was a partof the Crown of Bohemia, so the jewels from the Środa treasury are associated with the Family of Luxembourg. Thanks to preserved documents we know that the Jews of Środa maintained good relations with the Prague court, obtaining privileges and security guarantees from the king in exchange for financial support. Charles IV often took loans from merchants, as he constantly needed funds for political ventures and his efforts to obtain the imperial title. These transactions were sometimes mediated by Bishop Jan of Środa. He would also bring jewels for the ruler from his trips to Italy. It is should be noted that the treasure was found in a part of the city formerly inhabited by the members of the Jewish community. This suggests that the valuables were a bank deposit, a pledge from the royal treasury. On the other hand, the need to hide the valuables most likely had something to dowith the persecution of the Jews (in 1349 there was a pogrom in Wrocław. In 1362 in Środa, as a result of accusations of poisoning, the entire Jewish community vanished).

The Wedding Crown

The crown from Środa was created in Parisian or Sicilian workshops at the beginning of the 14th century. Subtle and feminine, it is a unique object, and the most beautiful gem in the treasure. Its individual segments topped with eagles and flowers are decorated with enamel, pearls, precious stones and… green glass. Following careful conservation and reconstruction, it was restored to its former splendour. The crown is light and petite (inner diameter 16 cm, outer – 21 cm) and the only one of its kind; we are yet to discover a similar gem in Europe. The question of who owned it remains largely unanswered. Visible traces of old repairs serve as irrefutable proof that the crown was used often over a period of time. On the other hand, the rings held by the figurines of eagles topping the crown – a good omen symbol – indicate that it was most likely a wedding jewel. This is further emphasised by the flower motif, reminiscent of wedding garlands, and the symbolism of the colours of the stones which decorate it. Assuming that the treasure belonged to the Family of Luxembourg, its last owner was probably the first wife of Charles IV, Blanche de Valois, who died in 1348.

In a Museum Display Cabinet

The find from Środa Śląska is one of the most valuable treasures discovered in Europe in the 20th century. Unfortunately, it would seem that not all parts of it have been fully recovered. Those that were saved made their way to the collection of the National Museum in Wrocław. The museum (with financial support from the Ministry of Culture and National Heritage) even initiated a special research project – various physical and chemical analyses as well as documentation, conservation and reconstruction work were carried out. Although many years have passed, this unusual find still stirs a great deal of excitement and attracts crowds of curious people. For the last three months of the year, the Średzki Treasure is presented at the National Museum in Wrocław. For the rest of the year it can be seen at the Regional Museum in Środa Śląska. During the last quarter of the year the treasure can be seen at an exhibition at the National Museum in Wrocław.