W 1920 roku walki toczyły się m.in. w Radzyminie, Serocku i Twierdzy Modlin. Pod Ossowem polska armia zatrzymała bolszewików, a w Łodzi Jan Kowalewski złamał szyfry Armii Czerwonej, co przyczyniło się do ostatecznego zwycięstwa polskiego wojska. Do wielu z tych miejsc dojedziemy z PKP Intercity.

Łódź, ulica Piotrkowska i Stary Cmentarz

Ponad sto lat temu przy najsłynniejszej ulicy miasta, pod numerem 132, mieszkał ppłk Jan Kowalewski. Wraz ze swoimi współpracownikami złamał on około stu radzieckich szyfrów, dzięki czemu odkodowano prawie 4 tys. wiadomości. Dziś w tym miejscu znajduje się tablica upamiętniająca wybitnego kryptologa. Co roku, w sierpniu, można też wziąć udział w wycieczce trambusem śladami tej postaci. Organizowane są także pikniki i wystawy.

Szukając pamiątek wydarzeń z 1920 roku, warto wejść na teren najważniejszej łódzkiej nekropolii. Pochowani są tutaj bohaterowie – dowódcy wojsk biorących udział w walkach 15 sierpnia. Tego dnia oddziały Sowietów próbowały przedrzeć się przez polskie pozycje w pobliżu Kątów Węgierskich. Zwycięski atak Polaków był jednym z najważniejszych epizodów Bitwy Warszawskiej. Dowodzący I Batalionem 28 Pułku Strzelców Kaniowskich por. Stefan Pogonowski poległ podczas bitwy podobnie jak Benedykt Grzymała-Pęczkowski – ppor. 6 Kompanii w 28 Pułku Strzelców Kaniowskich. Obaj spoczywają na Starym Cmentarzu.

Komentarz historyka

Złamanie bolszewickich szyfrów przez Jana Kowalewskiego umożliwiło Naczelnemu Dowództwu Wojska Polskiego rozpoznanie zgrupowania sił bolszewickich. Informacje przyczyniły się do opracowania skutecznego planu kontrofensywy znad Wieprza. Umiejętności Kowalewskiego niewątpliwie przyczyniły się zatem do zwycięstwa w 1920 roku. Trzeba jednak pamiętać, że działania polskiego radiowywiadu, choć bardzo istotne, były tylko jednym z elementów całej machiny wojny polsko-bolszewickiej. Wszystkie te składowe, jak wzajemnie się napędzające tryby, przyniosły ogromny sukces Armii Polskiej. Sam dekryptaż, bez jego właściwego wykorzystania, byłby dziś tylko ciekawostką historyczną.

Dworzec kolejowy w Skierniewicach

Wygrana z bolszewikami nie byłaby możliwa, gdyby nie wsparcie kilku państw, w tym Węgier. Na trzy dni przed wybuchem walk do Skierniewic oddalonych o 80 kilometrów od Warszawy i Łodzi, dotarł transport ponad 22 mln nabojów z fabryki Manfreda Weissa w Csepel. Węgrzy wysłali 80 wagonów z amunicją, bronią strzelecką, częściami zamiennymi i kuchniami polowymi. Był to nie lada wyczyn, bo tranzytu przez swoje terytoria w sierpniu 1920 roku odmówili Niemcy, Czechosłowacy i Austriacy. Dziś przed zabytkowym skierniewickim dworcem znajduje się tablica pamiątkowa, która powstała w podziękowaniu Węgrom za ich za pomoc.

Komentarz historyka

Wsparcie Węgier było nieocenione. Spośród sąsiadów Polska mogła liczyć jedynie na pomoc ze strony Węgier i Rumunii. Amunicja dostarczona przez Węgrów dotarła do naszego kraju przez terytorium Rumunii, a granicy na Dniestrze broniły sojusznicze wojska ukraińskie Symona Petlury. Dostawy z Węgier, szczególnie ta z 12 sierpnia, kiedy broń była najbardziej potrzebna, miały dwojakie znaczenie – 48 mln naboi i 30 tys. karabinów mauser wzmocniło nie tylko siły zbrojne, lecz także miało wpływ na przyjazne stosunki między Polską i Węgrami w okresie dwudziestolecia międzywojennego, a nawet w czasie II wojny światowej.

Ciechanów i Sarnowa Góra

Jednym z kluczowych momentów bitwy było zniszczenie radiostacji w Ciechanowie. Ten epizod często nazywany jest „Cudem nad Łydynią”. 15 sierpnia 203 Ochotniczy Pułk Ułanów dowodzony przez mjra Zygmunta Podhorskiego wkroczył do miasta i zniszczył jedyną radiostację radziecką, pozbawiając bolszewików łączności. Polacy wypędzili także przebywającego w Ciechanowie dowódcę IV Armii sowieckiej i jego sztab. W pobliżu Ciechanowa, we wsi Sarnowa Góra, można zobaczyć pomnik żołnierzy z 1920 roku. To właśnie tutaj 15 sierpnia rozpoczęła się bitwa, która trwała cztery dni.

Komentarz historyka

W Bitwie Warszawskiej Polacy wykazali się niezwykłą determinacją i sprytem. Mieli również wiele szczęścia. Przejawem tego było na przykład zniszczenie radiostacji IV Armii bolszewików w odbitym przez Polaków Ciechanowie. Rozproszony sztab przez pięć decydujących dni nie miał połączenia z dowództwem Frontu Zachodniego. W konsekwencji IV Armia i III Korpus Konny prowadziły nieskoordynowane działania wojenne. Pierwszy z tych oddziałów nie dowiedział się na czas o polskiej kontrofensywie znad Wieprza. Sytuację umiejętnie wykorzystało Wojsko Polskie, doprowadzając do rozbicia armii bolszewickiej, która dopiero 20 sierpnia rozpoczęła spóźniony odwrót spod Warszawy.

Mińsk Mazowiecki

Niewielka miejscowość niedaleko Warszawy odegrała ważną rolę w historycznych wydarzeniach. 17 sierpnia 1920 roku miasto zostało odbite z rąk bolszewików. Był to przełomowy moment dla Bitwy Warszawskiej. Do Mińska Mazowieckiego wkroczyły oddziały polskiej 15 Dywizji Piechoty atakujące z przedmieścia Warszawy i 14 Dywizji Piechoty wchodzące w skład Grupy Uderzeniowej marszałka Józefa Piłsudskiego.

W walce o wyzwolenie Mińska Mazowieckiego wzięli udział także uczniowie z Gimnazjum Miejskiego – wielu z nich poległo. Tragiczne dni przypomina tablica w kościele pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, którą ufundowano w 10. rocznicę odparcia wojsk sowieckich. Ale to nie jedyne miejsca związane z wydarzeniami 1920 roku. W mieście znajduje się wiele głazów upamiętniających poległych uczniów, jeńców sowieckich, a także klacz marszałka Józefa Piłsudskiego – Kasztankę, która spoczęła tu wiele lat po Bitwie Warszawskiej. Kamień znajduje się na terenie dawnych koszar 7 Pułku Ułanów, a obecnie jednostki Wojska Polskiego.

Komentarz historyka

Uderzenie polskie znad Wieprza od samego początku było wielkim ryzykiem. Wojsko Polskie wchodziło pomiędzy armie bolszewickie, nie mając wystarczających rezerw. Powodzenie manewru zależało od wielu czynników. Bolszewicy musieli uwierzyć w polską kontrofensywę prowadzoną od północy. Związanie sił bolszewickich w okolicach Pułtuska dawało możliwość szybkiego i sprawnego przebicia się Wojska Polskiego znad Wieprza. Celem było przede wszystkim okrążenie wojsk bolszewickich nacierających na Warszawę – i ten manewr ostatecznie się powiódł. Bolszewicy znaleźli się w zamykającym się między Bugiem a Wisłą kotle. W panice zaczęli uciekać, co uratowało Warszawę i przesądziło o dalszych losach wygranej bitwy.

Dla rowerzystów

Tym, którzy podróżują koleją z rowerem, proponujemy odwiedzenie miejsc oddalonych od stolicy o 20–24 kilometry: Sulejówka, w którym mieszkał marszałek Józef Piłsudski z rodziną, Radzymina, Serocka, Ossowa oraz leżącej 40 kilometrów od Warszawy Twierdzy Modlin.

Kliknij, by odkryć więcej miejsc związanych z Bitwą Warszawską, do których dojedziesz rowerem.

Mazowsze

Dwadzieścia kilometrów od centrum Warszawy znajduje się Sulejówek. Otoczona lasami miejscowość jest idealnym miejscem na jednodniową wycieczkę rowerem. Walory Sulejówka docenił marszałek Józef Piłsudski, który mieszkał tu z rodziną. To właśnie tutaj napisał książkę „Rok 1920”. Z miastem związani byli także m.in. Ignacy Paderewski, Stanisław Grabski czy Jędrzej Moraczewski. Dziś w Sulejówku znajdują się Dworek Milusin, w którym mieszkał marszałek, Willa Bzów – gdzie stacjonował 7 Pułk Ułanów Lubelskich, Muzeum Józefa Piłsudskiego, a także pomnik przedstawiający go z rodziną. Amatorzy dłuższych wycieczek rowerowych mogą wybrać się do oddalonego o 25 kilometrów Radzymina. Miasto 14 sierpnia 1920 roku zostało zdobyte przez sowietów, ale już dzień później je odbito. Na pamiątkę tamtego wydarzenia 15 sierpnia obchodzimy Święto Wojska Polskiego. W Radzyminie warto wejść też na Cmentarz Poległych 1920. Stąd już niedaleko nad Zalew Zegrzyński i do położonego nad nim Serocka, o który toczyły się krwawe walki. 17 sierpnia żołnierze grupy „Zegrze” wyzwolili to miasto i odsunęli bolszewików w kierunku Wyszkowa. W serockim kościele pw. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny znajduje się obraz Stanisława Witolda Bieniasa przedstawiający „Cud nad Wisłą”. Z kolei na cmentarzu parafialnym można odnaleźć zbiorowy grób polskich żołnierzy poległych w 1920 roku. Krwawe walki toczyły się także o Nieporęt. Będąc nad Zalewem Zegrzyńskim, warto do niego podjechać, żeby zobaczyć pomnik porucznika Stefana Pogonowskiego.

Ossów

Jadąc rowerem śladami Bitwy Warszawskiej, nie można pominąć Ossowa, oddalonego od Warszawy o ok. 20 kilometrów. Znajduje się tu Cmentarz Bohaterów Boju, na którym w ośmiu zbiorowych grobach i jednym pojedynczym pochowano 50 żołnierzy. W kaplicy pw. Matki Boskiej można podziwiać kopię obrazu Jerzego Kossaka „Cud nad Wisłą”, a także listy, biogramy i zdjęcia walczących. Na cmentarzu znajduje się również obelisk. Miejsc, które uwieczniają w Ossowie wydarzenia sprzed wieku, jest jednak więcej. Jednym z symboli jest Krzyż Poległych. Powstał w miejscu, na które znoszono ciała zabitych żołnierzy. Po polskiej stronie zginęło 600 wojskowych. Poległ także ksiądz Ignacy Skorupka. Duchownego trafiła kula, gdy rannemu żołnierzowi udzielał ostatniego namaszczenia. W miejscu śmierci księdza postawiono krzyż, a obok alei prowadzącej do krzyża stanął obelisk. Co roku, 15 sierpnia, we wsi odbywa się wielka inscenizacja Bitwy Warszawskiej, która przyciąga wielu turystów. Odwiedzający chętnie zwiedzają też nowoczesne Centrum Informacji Turystyczno-Historycznej. Znajdują się w nim m.in. muzealia, eksponaty, ekrany dotykowe, a także wyświetlany jest film „Zwycięstwo 1920”.

Twierdza Modlin

Wytrwali rowerzyści mogą wybrać się także do oddalonego od Warszawy o 40 kilometrów Modlina. Jego położenie u ujścia Narwi, Wisły i Wkry docenił sam Napoleon Bonaparte, który nakazał tu zbudowanie twierdzy. Warownia podczas Bitwy Warszawskiej była głównym punktem obrony 5. Armii gen. Władysława Sikorskiego. W twierdzy stacjonowało 46 tys. polskich żołnierzy. 13 i 14 sierpnia bolszewicy przejęli część fortów, ale już dzień później polska armia je odbiła i odsunęła sowietów od Modlina. Na fortecznym cmentarzu znajdują się groby poległych. W twierdzy główną bazę miała także Flotylla Wiślana Marynarki Wojennej, której jednostki „Minister”, „Wawel” i „Stefan Batory” w 1920 roku broniły Płocka, a okręt „Sobieski” Góry Kalwarii. Z kolei niedaleko Modlina, w pobliskim Zakroczymiu, mieszkał późniejszy prezydent Francji Charles de Gaulle, który w trakcie Bitwy Warszawskiej służył w jednostce stacjonującej w Twierdzy Modlin. Za swoją postawę został on odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari. Dziś odbywają się tutaj m.in. spotkania z historią, zawody strzeleckie, zabawy tematyczne i manewry wojskowe.

zdjęcie twierdzy modlin

EN

Roadside shrines, obelisks, crosses, plaques and monuments – places where the “Miracle on the Vistula“ is commemorated can be found not only in the capital. Established five years ago, The Battle of Warsaw Trail connects towns and cities located many kilometers from Warsaw.

In 1920, a series of battles took place in Radzymin, Serock and the Modlin Fortress. Near Ossów, the Polish army halted the Bolsheviks, and in Łódź, Jan Kowalewski broke the Russian military ciphers, which contributed to the final victory of the Polish army. One can reach many of these locations by PKP Intercity trains.

Łódź – Piotrkowska Street and the Old Cemetery

Over a hundred years ago, Lt. Col. Jan Kowalewski lived at number 132 Piotrkowska Street, the most prominent street in the city of Łódź. Together with his associates, he broke about a hundred Soviet ciphers, thanks to which almost 4,000 messages were decoded. Today, the building is marked by a plaque commemorating this renowned cryptologist. One can follow the footsteps of Lt. Col. Kowalewski by taking a tram-bus tour in August. Picnics and exhibitions also take place there during this time of the year.

When searching for recollections of the events of 1920, the most important necropolis in Łódź should be visited. Many heroes killed in battle are buried here – commanders of the troops participating in the battle from 15 August. On that day, Soviet troops tried to break through the Polish positions near Kąty Węgierskie. The victorious Polish counter attack of the Poles was one of the most important episodes of the Battle of Warsaw. The commander of the 1st battalion of the 28th Kaniowski Rifle Regiment, Lieutenant Stefan Pogonowski, died during the battle, as did Benedykt Grzymała-Pęczkowski – 2nd Lt. of the 6th Company in the 28th Kaniowski Rifle ent. r.

Historian’s comment

The breaking of the Red Army’s ciphers by Jan Kowalewski made it possible for the Supreme Command the Polish Army to discover where the Bolsheviks were positioned. The information contributed to the development of an effective counter offensive plan from the banks of the River Wieprz. Thus, Kowalewski’s skills undoubtedly contributed to the 1920 victory. However, we must not forget that the activities of the Polish Radio-Intelligence section, although very important, were only one of the parts in the entire Polish-Bolshevik war. Together all these parts, like conjointly driving cogs, added greatly to the success of the Polish Army. If the decryption had not been put to good use, it would merely be a historical footnote today.

The Railway Station in Skierniewice

Defeating the Bolsheviks would not have been possible without the support of several countries, one of which was Hungary. Three days before the start of the fighting, over 22 million rifle cartridges from the Manfred Weiss’s factory in Csepel reached Skierniewice, a town located 70 kilometers from Warsaw and Łódź. The Hungarians sent 80 wagons loaded with ammunition, small arms, spare parts and field kitchens. It was quite a feat, because transit through their land in August 1920 was denied by the Germans, Czechoslovakians and Austrians. Today, in front of the historic railway station in Skierniewice there is a memorial plaque which was inaugurated to thank the Hungarians for their aid.

Historian’s comment

Hungary’s support was invaluable. Out of all the neighbouring countries, Poland could only count on help from Hungary and Romania. The ammunition delivered by Hungarians reached Poland via Romania, and the border on the Dniester was defended by the allied Ukrainian army of Symon Petliura. Deliveries from Hungary, especially on August 12, when the weapons were most needed, meant two things – 48 million cartridges and 30,000 Mauser rifles strengthened not only the armed forces, but also positively improved the long-term friendly relations between Poland and Hungary, both in the interwar period, and during World War II.

Ciechanów and Sarnowa Góra

One of the key moments of the battle was the destruction of the radio station in Ciechanów. This episode is often referred to as the “Miracle of the Łydynia”. On August 15, the 203. Volunteer Cavalry Regiment, commanded by Major Zygmunt Podhorski, entered the town and destroyed the only Soviet radio station there, thus depriving the Bolsheviks of any means of communication. The Poles also drove out the commander of the 4th Soviet Army and his military staff who were stationed in Ciechanów. Near Ciechanów, in the village of Sarnowa Góra, there is a monument dedicated to the soldiers who fought there in 1920. It was here that the four-day battle began on August 15.

Historian’s comment

The Poles showed remarkable determination and cunning skills in the Battle of Warsaw. But they were also very lucky, this included the demolition of the 4th army radio station in the newly recaptured by the Poles town of Ciechanów. The dispersed Soviet military staff had no way of communicating with the High Command of the Western Front for five decisive days. As a consequence, the Bolshevik 4th Army and the 3rd Horse Corps conducted attacks in an uncoordinated manner. The first of these units did not learn about the Polish counter offensive on the Wieprz River in time. The Polish army deftly took advantage of the situation, breaking up the Bolshevik army, which began to retreat from Warsaw late, on August 20 only.

Mińsk Mazowiecki

This small town near Warsaw played an important role in these historical events. On August 17, 1920, the town was recaptured from the Bolsheviks which was a major event and a turning point in the Battle of Warsaw. Starting the attack from the Warsaw suburbs, units of the Polish 15th Infantry Division along with the 14th Infantry Division, entered Mińsk Mazowiecki. These units were a part of Marshal Józef Piłsudski’s “Strike Group”.

Students from the Town Gymnasium, many of whom were killed, also took part in the battle for the liberation of Mińsk Mazowiecki. These tragic events are commemorated by a plaque in the church of the Nativity of the Blessed Virgin Mary, placed there on the 10th anniversary of the victory over the Soviet troops. But these are not the only places associated with the events of 1920. There are many memorial stones in the town commemorating the fallen students who gave their lives in the 1920’s battles (and to the Soviet soldiers killed) as well as Marshal Józef Piłsudski’s mare – Kasztanka, buried here many years after the Battle of Warsaw. The stone is located in the former barracks of the 7th Cavalry Regiment, which is now a unit of the Polish Army.

Historian’s comment

Attacking from the River Wieprz was a great risk for the Poles from the very start. The Polish Army advanced on the Bolshevik armies without sufficient reserves. The success of the manoeuvre depended on many factors. Blocking the Bolshevik forces near Pułtusk made it possible for the Polish Army to break across the River Wieprz quickly and efficiently. The main aim was to encircle the Bolshevik troops attacking Warsaw – and this manoeuvre was ultimately successful. The Bolsheviks found themselves surrounded by the Poles and the Rivers Bug and Vistula. Panicking, they began to retreat, which turned into a rout. This aided in saving Warsaw and further determined the successful outcome of this battle.

For Cyclists

For those travelling by rail with a bicycle, we recommend visiting places located 20–24 kilometres from the capital: Sulejówek, where Marshal Józef Piłsudski lived with his family, Radzymin, Serock, Ossów and the Modlin Fortress located further, some 40 kilometres from Warsaw.

Click to discover more places related to the Battle of Warsaw that you can reach by bike.

Mazowsze (Masovia)

Sulejówek is located 20 kilometres from the centre of Warsaw. Surrounded by forests, it is ideal for a day trip by bike. The beauty of Sulejówek was greatly appreciated by Marshal Józef Piłsudski, who lived here with his family. It was here that he wrote the book “The year 1920”. Other famous individuals with ties to Sulejówek are, among others, Ignacy Paderewski, Stanisław Grabski and Jędrzej Moraczewski. Today in Sulejówek you can find Dworek Milusin, where the marshal lived, Willa Bzów – where the 7th Regiment of Lublin Lancers was stationed, the Józef Piłsudski Museum, and a monument depicting him with his family. Those who prefer longer bicycle trips can go to Radzymin, which is located 25 kilometers away from Warsaw. The city was captured by the Soviets on August 14, 1920 but was recaptured a day later. Commemorating that event, Poles celebrate the Polish Army Day on August 15. When in Radzymin, it worth going to the Cemetery of the Fallen 1920. Not far from Radzymin is also the Zegrze Reservoir and Serock, where brutal battles took place. On August 17, the soldiers of the Zegrze group liberated the city and pushed the Bolsheviks towards Wyszków. In the Serock’s Church of the Annunciation of the Blessed Virgin Mary is a painting by Stanisław Witold Bienias depicting the “Miracle on the Vistula”. Additionally, in the parish burial ground, you can find a mass grave of Polish soldiers who gave their lives in 1920. Some of the bloodiest battles were also fought in Nieporęt. While at the Zegrze Reservoir, it is worth visiting nearby Nieporęt to see the monument dedicated to lieutenant Stefan Pogonowski.

Ossów

While following the trail of the Battle of Warsaw by bike, you ought not to miss Ossów, located approximately 20 kilometres from Warsaw. There is a Battle Heroes Cemetery, where 50 soldiers are buried in eight mass graves and one single one. There is also an obelisk in the cemetery. In the Chapel of Our Lady, you can see a copy of Jerzy Kossak’s painting “Miracle on the Vistula”, as well as letters, biographies and photos of the fighters. Even still, there are more locations and monuments in Ossów which commemorate the events from a hundred years ago. One of them is the Cross of the Fallen. It was erected exactly where the bodies of the dead soldiers were carried to in 1920 – 600 Polish soldiers were killed there. Father Ignacy Skorupka was also killed. The clergyman was hit by a bullet when he gave the wounded soldier his last rites. The cross was erected in the place of the priest’s death, along with an obelisk located next to the path leading to the cross. Every year, on August 15, a great staging of the Battle of Warsaw takes place in the village, attracting many tourists. Visitors ought to also visit the modern Tourist and Historical Information Center where the film “Victory 1920” is shown and interactive exhibitions are displayed.

The Fortress o Modlin

Keen cyclists can also go to Modlin, located 40 kilometres from Warsaw. Its location at the outlet of the Rivers Narew, Vistula and Wkra was greatly appreciated by Napoleon Bonaparte himself, who commissioned the construction of a fortress here. During the Battle of Warsaw, the stronghold was the main defence point of the 5th Army of General Władysław Sikorski. 46 thousand Polish soldiers were stationed in the fortress. On August 13 and 14, the Bolsheviks took over some of the forts, but a day later the Polish army recaptured them and forced the Soviets out of Modlin. There are graves of the fallen in the fortress’s cemetery. The fortress served also as a main base for a branch of the Polish Navy, known as the Naval Vistula Flotilla, whose “Minister”, “Wawel” and “Stefan Batory” ships defended Płock in 1920, and the “Sobieski” ship defended Góra Kalwaria. Moreover, in nearby Zakroczym, once lived the future French president Charles de Gaulle. During the Battle of Warsaw, de Gaulle served in the unit stationed in the Modlin Fortress. He was awarded the Silver Cross of the Order of Virtuti Militari for his fortitude. Nowadays the fortress serves as a place where history lessons, shooting competitions, themed games and military manoeuvres take place.

zdjęcie twierdzy modlin