Polski folklor, a zwłaszcza ludowa sztuka użytkowa, zachwyca różnorodnością barw i wzorów. Wycinanki, hafty, stroje, świąteczne zwyczaje oraz sztuka kulinarna wyróżniają tę fascynującą i przez wielu jeszcze nieodkrytą część polskiej kultury.

Łacińskie słowo tradere oznacza „przekazywać, podawać dalej”. Niemiecki filozof i socjolog Theodor W. Adorno definiował tradycję jako „więź generacji, to, co przechodzi jako dziedzictwo z pokolenia na pokolenie”. Osoby szczególnie zaciekawione folklorem i tradycyjną kulturą ludową nazywa się etnopodróżnikami lub turystami edukacyjnymi. W efekcie takich krajoznawczych wypraw wspierany jest rozwój gospodarczy i turystyczny danego regionu. Wyruszając w drogę śladami polskiego folkloru, możemy zatem odegrać znaczącą rolę w zachowaniu lub odtworzeniu lokalnych obrzędów, zwyczajów bądź sztuki.

Kujawy: Tanecznym krokiem

Kujawy to region niemal w całości wchodzący w skład województwa kujawsko-pomorskiego – tylko jego południowe fragmenty leżą na terenie Wielkopolski. Kraina ta słynie m.in. z kujawiaka. Ten polski taniec narodowy wywodzi się z wiejskich pląsów. Tancerze, grupowo lub w parach, poruszają się po linii koła, co pewien czas wykonując obroty i przytupy. Innym charakterystycznym elementem tutejszego folkloru jest haft, wyróżniający się bogactwem ornamentów roślinnych oraz stosowaniem krótkiego ściegu. Niegdyś ozdabiano nim np. kopkę (czyli czepiec) – nakrycie głowy dla mężatek, którym nie wypadało już odsłaniać włosów. Uzupełnieniem była przytrzymująca czepek kaczorówka – jedwabna, mieniąca się kolorami chusta.

By zwyczaje nie zanikły

Z dziedzictwem Kujaw możemy się zapoznać, odwiedzając Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu. Dział Folkloru obejmuje m.in. dewocjonalia (obrazy, krucyfiksy, figury itp.), rekwizyty wielkanocne (np. pisanki) oraz instrumenty muzyczne.

W 2020 roku muzeum wydało również płytę „Muzyka ludowa z Kujaw i Puław”, na której znalazły się przyśpiewki, piosenki, pieśni oraz tańce zarejestrowane w latach 50.–70. XX wieku. Zainteresowani sztuką i rękodziełem ludowym mogą też odwiedzić Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku. Z kolei Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy organizuje dla szkół zajęcia muzealne, podczas których uczniowie zapoznają się m.in. z obrzędami, strojem i tym, jak wyglądały dawniej wnętrza mieszkalne.

Ziemia Łowicka: Moda czerpiąca z tradycji

Łowicka sztuka ludowa zachwyca przede wszystkim strojami, choć nie sposób nie wspomnieć o oberku – weselnym tańcu, kolorowej procesji podczas Bożego Ciała, wycinankach, hafcie, gwarze czy pająkach – ozdobach ze słomy, nici i bibuły przypominających wyglądem żyrandol. Tradycyjny ubiór, nazywany często pasiakiem, noszono już w latach 20. i 30. XIX wieku. Damski zestaw tworzą bielunka (bawełniana koszula z poszerzanymi rękawami), kiecka (połączenie spódnicy i stanika) oraz zapaska z różnokolorowymi, symetrycznie ułożonymi prążkami. Głowę zdobi chusta w kwiaty – szalinówka (wełniana) lub jedwabnica (jedwabna), a szyję biżuteria – zazwyczaj korale lub bursztyny. Mężczyźni wkładają natomiast białą koszulę z kołnierzem wiązanym amarantową wstążką, lejbik, czyli czarną kamizelkę sięgającą aż do bioder, oranżowe spodnie z wełny, buty z cholewami, czarną lub białą sukmanę (męskie okrycie wierzchnie) z pomarańczowym pasem oraz kapelusz zdobiony cekinami. Bogato i kolorowo! Kolekcję pasiastych strojów łowickich zobaczymy w Muzeum w Łowiczu, a zabytki architektury dawnego Księstwa Łowickiego są dostępne dla zwiedzających w położonym nieopodal skansenie w Maurzycach.

Kaszuby: Kaszubskie symbole

Kaszubi zamieszkują Pomorze Gdańskie i wschodnią część Pomorza Zachodniego. Badacze spierają się o pochodzenie nazwy tej słowiańskiej ludności autochtonicznej. Zdaniem niektórych wywodzi się ona od słowa cassubi, co oznacza „kasać huby”, czyli podwijać fałdy długiej szaty, według innych – od wyrazu „kascheba” (kożuch obszyty suknem). Obecnie jednak za najbardziej prawdopodobne uważa się, że nazwa „Kaszubi” powstała w okresie wędrówki ludów (V–VI wiek). W ten sposób miano określać plemiona słowiańskie zasiedlające południowy brzeg Morza Bałtyckiego.

Współcześnie Kaszubi (po kaszubsku Kaszëbi) mogą poszczycić się zarówno własnym językiem, jak i charakterystyczną sztuką użytkową, m.in. plecionkarstwem, ceramiką i haftem.

Ten ostatni rozpoznamy po roślinnym motywie oraz palecie barw, na którą składa się pięć kolorów: niebieski w trzech odcieniach (chabrowy reprezentuje jeziora, granatowy – morze, błękitny – niebo), czarny symbolizujący ziemię, żółty – słońce i zboża, czerwony – krew, i zielony – lasy. Najczęściej wyszywa się bratki, goździki, róże, niezapominajki, chabry oraz tulipany. Bardzo często można się także spotkać z drzewem życia: jego gałęzie muszą być proste, nie mogą nakładać się na siebie. Symbol ten ma przypominać, że ludzka egzystencja powinna być równie nieskomplikowana. Kaszubi są też dumni ze swojej kuchni. Królują w niej grzyby, drób – gęsina i mięso z kaczki, ryby, a także zupy – z brukwi i grzybowa.

Czy wiesz, że…

Jak podaje „Słownik gwar polskich” Jana Karłowicza, wyraz „kujawa” oznaczał wiatr północny. Stosowano go też na określenie jałowej gleby bądź nieurodzajnego miejsca.

Ciekawostka

Na ziemi łowickiej przed Wielkanocą nie tylko przeprowadzano generalne porządki w domach, lecz także bielono ściany lub malowano je na niebiesko. Natomiast do koszyczków wkładano – oprócz tradycyjnych świątecznych pokarmów – trzęsionkę, czyli galaretkę z zimnych nóżek, oraz placki drożdżowe przyrządzone z dodatkiem szafranu.

Ciekawostka

Podczas Wielkanocy (w języku kaszubskim to Jastra lub Jastrë) na Kaszubach jada się tradycyjną prażnicę – jajecznicę z dodatkiem boczku lub słoniny. Często danie to podaje się też z wędzoną rybą, np. węgorzem.