Będąca początkiem wojny operacja „Wisła” rozpoczęta została z rozkazu Lenina już 18 listopada 1918 roku. Pokonanie Polski było dla niego celem taktycznym – główny stanowiło udzielenie pomocy komunistom, którzy w tym samym okresie próbowali rozpocząć rewolucję w Niemczech i w krajach powstałych z rozpadu Austro-Węgier.

Od układu z petlurą do ofensywy Tuchaczewskiego

Rząd polski zawarł porozumienie z Ukrainą reprezentowaną przez Symona Petlurę. W zamian za uznanie przez nią praw naszego kraju do Małopolski Wschodniej (zwłaszcza do Lwowa) Polska zaakceptowała rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej. Podpisano też wspólną konwencję wojskową, a 7 maja 1920 roku siły polsko-ukraińskie wkroczyły do Kijowa.

W tej sytuacji Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę. Zdecydowany atak armii Michaiła Tuchaczewskiego miał na celu zdobycie Warszawy, jednocześnie pozostałe wojska miały ją otoczyć i ostatecznie pokonać siły polskie. Wydawało się, że stolicy nie da się obronić, jednak w czasie gdy Rosjanie zbierali siły do ostatecznej bitwy, Polacy przegrupowali oddziały.

Plan operacyjny

Marszałek Józef Piłsudski już w pierwszej połowie lipca planował doprowadzić do wielkiej bitwy. Głównym celem operacji było podzielenie armii sowieckiej, odcięcie jej od zaplecza oraz wydanie skoncentrowanej bitwy na przedpolu Warszawy.

Operacja składała się z trzech skoordynowanych, choć oddzielonych faz: obrony na linii Wieprza, Wkry i Narwi, ofensywy znad Wieprza oraz pościgu, osaczenia i rozbicia armii Tuchaczewskiego. W czasie polskich przygotowań do ostatecznego rozstrzygnięcia bolszewicy zbliżali się do Warszawy. Sądzili, że podda się ona w ciągu kilku godzin.

Bitwa Warszawska

Starcie zbrojne rozpoczęło się 13 sierpnia walką o przedpole stolicy, m.in. o Radzymin. Ostatecznie polscy żołnierze, ponosząc wielkie straty, odrzucili nieprzyjaciela daleko od swoich pozycji.

14 sierpnia Polacy podjęli działania zaczepne na linii Wkry. Ciężkie boje, zakończone ich sukcesem, miały miejsce pod modlińską twierdzą, pod Pułtuskiem i Serockiem.

Dwa dni później, 16 sierpnia, generał Władysław Sikorski śmiałym atakiem zdobył Nasielsk. Mimo to inne jednostki sowieckie nie zaprzestały marszu w kierunku Płocka.

Jednym z ważnych etapów Bitwy Warszawskiej było zdobycie 15 sierpnia sztabu IV Armii sowieckiej w Ciechanowie, a wraz z nim – kancelarii armii, magazynów i jednej z dwóch radiostacji służących Sowietom do utrzymywania łączności z dowództwem w Mińsku. Szybko podjęto decyzję o przestrojeniu polskiego nadajnika na częstotliwość sowiecką i rozpoczęciu zagłuszania nadajników wroga, dzięki czemu druga z sowieckich radiostacji nie mogła odebrać rozkazów. Warszawa bowiem przez dwie doby bez przerwy nadawała teksty Pisma Świętego – jedynej wystarczająco obszernej książki, którą udało się szybko znaleźć. Brak łączności praktycznie wyeliminował IV Armię z bitwy o Warszawę. Faza obronna Bitwy Warszawskiej trwała do 16 sierpnia, kiedy to dzięki działaniom marszałka Piłsudskiego nastąpił przełom. Dowodzona przez niego grupa manewrowa przełamała obronę bolszewicką w rejonie Kocka, a następnie zaatakowała tyły wojsk bolszewickich nacierających na Warszawę. Tuchaczewski musiał wycofać się nad Niemen. Ostateczną klęskę przyniosły bolszewikom przegrane bitwy pod Osowcem, Białymstokiem i Kolnem.

W tym czasie V Armia gen. Sikorskiego przeszła do natarcia w kierunku wschodnim, zdobywając Pułtusk, a następnie Serock.

Działania pościgowe wojsk polskich

19 sierpnia jednostki polskie na rozkaz Piłsudskiego przeszły do działań pościgowych, starając się uniemożliwić odwrót głównych sił Tuchaczewskiego, znajdujących się na północ od Warszawy.

W tej sytuacji jedynym wyjściem dla oddziałów sowieckich było przekroczenie granicy Prus Wschodnich, co stało się 24 sierpnia. Tam część z nich rozbrojono.

Osiemnasta przełomowa bitwa w historii świata

Według odnalezionych w ostatnich latach i ujawnionych w sierpniu 2005 roku dokumentów Centralnego Archiwum Wojskowego już we wrześniu 1919 roku szyfry Armii Czerwonej zostały złamane przez por. Jana Kowalewskiego. Manewr polskiej kontrofensywy udał się zatem m.in. dzięki znajomości planów i rozkazów strony rosyjskiej oraz umiejętności wykorzystania tej wiedzy przez polskie dowództwo.

Bitwa Warszawska została uznana za osiemnastą przełomową bitwę w historii świata. Zadecydowała o zachowaniu niepodległości przez Polskę i zatrzymała marsz rewolucji bolszewickiej na Europę Zachodnią.